C;koj ds m|ksx&/kU/kksa ij ,d utj

 

jpukdkj% oklqnso eaxy

 

C;koj LFkkiuk ls frtkjr ,oa m|ksx esa vxzg.kh jgk gSa duZy fM+Dlu lkfgc }kjk 1 Qjojh lu~ 1836 bZ- esa C;koj dks vfLFkRo esa ykus ds ckn ls gh bl uxj us bl {ks= esa dHkh ihNs eqM+dj ugha ns[kkA lnZo fujUrj nzqr xfr ls vkxs ls vkxs c<+rk gh x;kA pjkxkg ,oa eSnkuh o iBkjh Hkkx gksus ds ckotwn Hkh bl e.Mh esa Ňu dh o"kZ i;ZUr yxHkx rhl gtkj mu dh csy xkfM+;kWa vkSj yxHkx bruh gh dikl :bZ dh xkfM+;kWa vkrh FkhA

 

dPpk eky mu o :bZ vkSj dikl ds dkj.k gh mu dh Hkkjro"kZ esa C;koj fo[;kr e.Mh gks xbZA lkFk gh dkykUrj esa ml le; jktiwrkus esa gh ugha vfir~ Hkkjro"kZ esa d`".kk feYl~ lu~ 1893 esa ighyh ns'kh diM+k feYl FkhA ;g dk;Z lsB nkeksnjnkl th jkBh ds dzkfUrdkjh fopkjksa ds dkj.k gh lEHko gks ldkA

';keth d`".k oekZ us dzkfUrdkjh lU;klh egf"kZ n;kuUn ljLorh ds vk'khopZu ls ;gkWa C;koj esa ml le; 1892 esa jktiwrkuk dkWVu iszl yxk;k FkkA

mlds ckn rks ,d ds ckn ,d fujUrj yxHkx chl ftfuax ,oa iszflax dEiuh mUuhloha lnh ds vUr esa C;koj esa yx pqdh Fkh vkt ds lkS o"kZ ighysA mlh J`[kWayk esa ys[kd ds iwoZt jkex<+ 'ks[kkokVh ls vkdj C;koj esa cls Fks ftudk ;wukbZVsM dkWVu ftfuax ,oa iszflax QSDVz~h pkaxxsV ckgj <yku esa Fkh tks ^ukMh ds isp* ds uke ls fo[;kr Fkh tgkWa ij orZeku esa egkohj xat clk gqvk gSaAC;koj esa m/kksx dk;g fodkl vkokxeu ds lk/ku lqyHk gksus ds dkj.k lEHko gks ldkA dkykUrj esa fctyh lqyHk gksus ij C;koj esa vU; dbZ izdkj ds m|ksx Hkh iuius [kqyus yxsA

 

Hkkjr ds vktkn gksus ds i'pkr~ ljdkj dh dqN gn rd ldkjkRed lg;ksx ^m|ksx uhfr* ds vUrxZr C;koj esa dbZ izdkj ds m|ksx dk;Zjr gS% lhesUV m|ksx] LuQ m|ksx] chM+h m|ksx] ,lcsLVkst~ m|ksx] cSVjh m|ksx] cwyu ;kuZ] diM+k feYl m|ksx] ,Y;wfefu;e crZu m|ksx] fryiiM+h m|ksx] peM+k m|ksx] IykfLVd m|ksx] elkys m|ksx] xzkbZfUMax m|ksx] gkstjh m|ksx] d`f"k midj.k m|ksx] dkWVu osLV m|ksx] ydM+dh dk lkeku cukus okyk m|ksx] MkbZax ,.M fizfUVax m|ksx] ikojywe m|ksx] dkxt m|ksx] ef.kgkjh m|ksx] fo?kqr midj.k m|ksx] m|ksxksa ds midj.k ds fuekZ.k djus okyk m|ksx bR;kfn m|ksx viuh xq.koRrk ,oa vk/kqfud rduhd ls fuekZ.k ds dkj.k izfl) gSA

 

;s reke m|ksx tokgj] bUnzk o 'kkL=h m|ksxiqjh esa pyk;s tk jgs gSA

 

blhfy;s lu~ 1968 esa C;koj y?kq m|ksx la?k cuk;k x;kA lu~ 1971 esa C;koj m|ksx e.My fyfeVsM dh LFkkiuk gqbZA blh izdkj fofHkUu 68 psEcj vkWQ dkWelZ~ dh LFkkiuk dh xbZ gSA C;koj ighyk ,slk 'kgj gS tgkWa fofo/k izdkj ds m|ksx LFkkfir gS rFkk ns'k ds e/; esa fLFkr gksus ls mRikfnr eky 24 ?k.Vs esa Hkkjro"kZ ds fdlh Hkh 'kgj esa igqWapk;k tk ldrk gSA

 

nqHkkZX; ls ljdkj us ;gkWa ds m|fe;ksa dks iwjk lg;ksx ugha fn;kA ;fn jktdh; uhfr;ka O;ogkfjd gksrh vkSj ljyrk fy;s gksrh rks ckr dqN vkSj gh gksrhA fQj Hkh vius ne ij LFkfir bl 'kgj esa m|ksxksa dh Hkjekj gS% rEckdw] chM+h] feujYl~] lhes.V] lhes.V ikbZi] IykfLVd] VkbZYl~] VsisfLVd @insZ dk diM+k@] xyhpk] pdyk csyu] fryiiM+h] cSVjh] ,Y;wfefu;e ds crZu] jsMhesM xkjesUV] elkys] inkZ isfUVxa] peM+k bR;kfnA

 

C;koj m|ksxksa dh leL;k,Wa bl izdkj gS%

  •     i;kZIr fctyh lqyHk u gksukA

  •    ljdkjh ,tsalh }kjk m|fe;ksa dks grksRlkfgr djus dh izo`frA

  •   ljdkj dh dj uhfr esa HksnHkkoA

  •   fofRr; lgk;ksxh lWaLFkkvksa }kjk i;kZIr _.k miyC/k u djuk leqfpr izf'k{k.k dk vHkko

  •    ljdkj }kjk vusd m|ksxksa dks m|ksx dk ntkZ ugha fn;s tkus ds dkj.k O;kikfj;ksa dks feyus okyh fj;k;r dk ykHk ughaA

  •    feujy~ bZdkbZ;ksa dks ljdkj }kjk m|ksx ugha ekuus ls O;kikjh ljdkjh ykHk ls oafprA

  •  fctyh ds uke ij ljdkj }kjk yk[kksa :i;s izfr bZdkbZ /kjksgj jkf'k ds :i esa ysukA

  •    fles.V ikbZi ij 20 izfr'kr dj rFkk IykfLVd ikbZi ij 4 izfr'kr dj

  •    chM+h] rEckdw ds dsfUnz; dj esa csgrk'kk o`f) djukA

 

ljdkj dks m|ksxksa dks laj{k.k iznku djus dh uhfr vf[r;kj djuh pkfg;sA ftlls lHkh Js.kh ds m|ksx mUufr dj ldsA ,slk djus ij m|ksxksa dk fodkl nzwr xfr ls gks ldzsxk rFkk m|eh Hkh HkWayh izdkj ls equkQk dek ldsxsaA ,slh O;oLFkk ljdkj dks Hkfo"; esa rqjUr bl {ks= dks m|ksxksa dh n`f"V ls fiNM+k {ks= ?kksf"kr dj lqyHk djuh pkfg;s rkfd m|ksx /kU/ks la[;kRed n`f"V ls cgqr vf/kd ek=k esa LFkkfir fd;s tk ldsA

 

Copyright 2002 beawarhistory.com All Rights Reserved